3. De arbeidsinzet in Friedrichshafen

Het totale aantal geregistreerde buitenlandse arbeiders in Friedrichshafen tijdens de tweede wereldoorlog bedraagt ruim 10.000. (11) De landen van herkomst van deze arbeiders zijn onder andere Hongarije, Polen, Rusland, Belgie, Frankrijk, Kroatië, Servië, Griekenland en Bulgarije. Van de Polen en Russen bedraagt een derde deel van de arbeiders vrouwen. Van de Belgen is 12 % van de arbeiders van het vrouwelijk geslacht. Bij de andere nationaliteiten bevinden zich weinig vrouwen. Het aantal Nederlanders dat in Friedrichshafen te werk wordt gesteld bedraagt 815. In een niet officiele lijst worden 1.174 Nederlanders geteld. (12) Van hen worden er ongeveer 664 te werk gesteld bij Motorenfabriek Maybach. (13)

De zogenoemde 'Westarbeiter' worden deels ondergebracht bij families, deels in een van de 'Arbeitslager'. Voor de vele Ostarbeiter zijn alleen 'lagers' beschikbaar.(14)

De burgers van Friedrichshafen worden niet alleen met de voor de hand liggende gevolgen van de oorlog, zoals bombardementen, geconfronteerd. Ook het grote aantal buitenlanders dat hun stad bevolkt is van grote invloed op het dagelijkse leven. Een krant, de Donau-Bodensee Zeitung, maant de bevolking afstand te houden tot onderdanen van vijandige staten, vooral tot degenenen die tot de 'Ostvolkern' behoren. (15) In het dagboek van een inwoonster van Friedrichshafen wordt het heerlijke warme weer van zondag 28 maart 1943 beschreven. Zij maakt een wandeling langs de Uferstrasse van de Altstadt in de richting van de Slotkerk. Zij schrijft dat de Uferstrasse bevolkt wordt door veel buitenlanders. Russen, waaronder het meest meisjes, zijn verplicht als herkenningsteken de op stof gestikte letters OST te dragen.



Herkenningsteken voor arbeiders uit oostelijke landen (collectie v.d. Gaag).

Ze zijn in de fabrieken en bij particulieren in het huishouden werkzaam. Ook Fransen, Hollanders, Belgen, Italianen en vele arbeiders uit andere landen verblijven nu in de stad. In haar dagboek staat verder: 'Men kan zich nauwelijks voorstellen dat men zich op Duitse bodem bevindt. Het zal nooit meer ons mooie Friedrichshafen zijn'. (16)

Om rassen-ideologische redenen (de 'Westarbeiter' voldoen beter aan het ideaal van de ariër) gelden voor 'Ostarbeiter' strenge regels. Zij worden op alle fronten slechter behandeld. Zij mogen de stad niet verlaten, krijgen slechtere huisvesting en slechter voedsel. Sexuele betrekkingen met Duitsers worden (als ze ontdekt worden) met strenge maatregelen bestraft, terwijl ook de Duitse partner een onterende maatregel te wachten staat. (17) Begin 1940 werd door de leider van het Deutsche Arbeidsfront al gezegd: 'Het is ons lot tot een hoogstaand ras te behoren. Een lager staand ras heeft minder woonruimte nodig, minder kleding, minder eten en minder cultuur dan een hoogstaand ras.' (18)

In Friedrichshafen werkt in de jaren 1938 tot april 1942 slechts een gering aantal buitenlandse arbeiders. Het gaat hierbij in de meeste gevallen om arbeiders die op basis van vrijwilligheid in Duitsland werkzaam zijn. In april 1942 loopt het aantal buitenlandse arbeiders plotseling op tot ongeveer 750. Russische arbeiders maken daarvan het grootste deel uit. In de maanden die daarop volgen komen met tussenpozen groepjes van 100 tot 200 arbeiders in Friedrichshafen aan. In mei 1943 arriveren ongeveer 100 Nederlanders, waaronder mijn vader. (19)

Van de totaal 815 in Friedrichshafen geregistreerde Nederlanders komen tijdens de oorlogsjaren 26 om, waarvan 12 door bombardementen. De overige 14 door ziekte, ongelukken en andere oorzaken. (20)

Ga naar hoofdstuk 4 of retour naar de inhoudsopgave.